Keuzestress: Vijf tips om beter rationele keuzes te leren maken

keuzestressHet wordt steeds lastiger om rationeel te kiezen, zeker nu we steeds meer keuze hebben. We hebben meer dingen om over te beslissen en meer mogelijkheden om tussen te kiezen. Je zou denken dat het makkelijker wordt wanneer je er even voor gaat zitten en een lijstje met pro’s en contra’s maakt. Maar onze aard is zo dat wij van nature veel moeite hebben met het maken van rationele keuzes.

Op 12 februari zag ik de BBC – Horizon documentaire “how to make better decisions“. Hierin was te zien dat onderzoek heeft aangetoond dat het deel van de hersenen waar emoties worden verwerkt (amygdala), grote invloed heeft op het maken van keuzes. Het is je ‘frontale kwab’ die deze ‘amygdala’ van rationeel tegenwicht moet voorzien, en die frontale kwab doet bij de een zijn werk beter dan bij de ander.

Bij de ‘Prospect Theorie‘ laat je mensen kiezen tussen wel of niet gokken. De keuze is telkens vergelijkbaar maar op een andere manier vormgegeven. De ene geeft je eerst een gevoel van ‘rijkdom’ en je moet gokken om die niet te verliezen, en de tweede gaat uit van je huidige situatie en je kan gokken om rijkdom te verkrijgen. Het blijkt dat mensen eerder gokken om verlies te beperken dan om winst te vergroten!

Daarnaast zijn we ook nog eens keuzeblind. In een experiment van Lars Hall en Petter Johansson moesten proefpersonen kiezen tussen twee foto’s van mensen. Soms verwisselde de onderzoeker de gekozen foto zodat de proefpersoon de NIET-gekozen foto kreeg. De proefpersoon merkte dit vrijwel nooit op en kon vervolgens ook met de verkeerde foto in de hand de keuze voor die bewuste foto uitstekend beargumenteren. Wij zijn er dus heel erg goed in om onszelf voor het lapje te houden.

Maar er gloort licht aan de horizon: Garth Sundem schreef ‘Geek Logik‘ een boek vol wiskundige formules (met een knipoog) waarmee je door het invullen van een serie variabelen een rationele uitkomst krijgt op basis waarvan je beter kan kiezen. De ‘beste’ keuze rolt zo uit die formule. Garth zegt zelf dat het niet om de formule zelf gaat, maar het invullen van al die variabelen stimuleert het rationele deel van je hersenen om vanuit de feiten naar een beslissing te kijken. Je maakt zogezegd je frontale kwab alert en wakker, je versterkt hem.

De documentaire besluit met vijf tips die ik jullie niet wil onthouden:

  1. Wees je bewust van de kracht van emoties en de kunst om jezelf voor de gek te houden.
  2. Wees alert op keuzes die om ‘verlies of winst’ lijken te draaien; vraag je af of je gemotiveerd wordt door de angst om iets kwijt te raken en kijk dan nog een keer meer rationeel naar je keuze.
  3. Maak een lijst met pro’s en een met contra’s, geef elk argument een cijfer naar de mate van belangrijkheid en tel de scores per kolom op. Dit is een versimpelde versie van de Multi attribute utility. Deze wordt gezien als een rationele optimale manier om complexe beslissingen te nemen.
  4. We slagen er vaak niet in om voldoende hypotheses te formuleren. Stel jezelf de ‘waarom vraag’ 5 keer. Je vraagt dus dóór: “waarom wil ik liever die BMW?”, “omdat ik dat een stoere auto vind”, “waarom is een stoere auto belangrijk?” etc. Dan kom je makkelijker bij de basis van je keuze en je verbreedt je zoektocht naar perspectieven.
  5. Je brein kan niet teveel opties tegelijk aan, dus verdeel ze onder in beheersbare groepen. Een beslisboom dus. Groepeer een overweldigende hoeveelheid informatie en mogelijkheden in categorieën, zo kan er telkens een cluster aan mogelijkheden afvallen.

Tot slot: rationeel beslissen kan je helpen om een betere of een optimale keuze te maken. Maar als jij de ervaring hebt dat je intuïtie of voorgevoel vaak raak is, train jezelf dan ook om daarnaar te luisteren en neem dat mee in je keuze.
Als ik deze documentaire had gezien voordat ik naar een nieuwe mobiele provider overstapte en een telefoon uitzocht, had ik waarschijnlijk heel anders gekozen. Maar dat wil ik niet weten, want ik begin er eindelijk in te slagen mijn keuze te rationaliseren :-D

Reacties

  1. zegt

    Interessant! Na het lezen van het boek ‘The paradox of choice, why less is more’ van Barry Schwartz ben ik ook bewuster bezig met keuzes maken.

    In het boek wordt gesproken over ‘Maximizers’, oftewel mensen die bij een keuze maken bij het hoogst haalbare. Die kopen niet die leuke trui die ze in de eerste winkel tegenkomen, maar gaan verder kijken omdat ze bang zijn dat er iets beters te krijgen is. En er wordt gesproken over ‘Satifiers’, oftewel mensen die een bepaalde standaard hebben bij het maken van een keuze en zodra ze iets tegenkomen dat daar aan voldoet dat prima vinden.

    Je bent niet altijd een maximizer of een satisfier, het hangt van de keuze/beslissing af. Zo ben ik wat betreft het kopen van een mobiele telefoon of een nieuwe laptop een enorme maximizer. Over die keuze doe ik heel lang en denk ik goed na. Als ik pastasaus koop ben ik een satisfier; als het rood is, een tomaat op het label heeft en rond de 50cent kost vind ik het wel prima eigenlijk.

    Een keuze waar je de maximizer hebt gespeeld en er achter komt dat er toch iets beters was, voelt dat niet fijn. (Hier komt natuurlijk een stukje cognitieve dissonantie bij kijken) Als satisfier maakt je dat niet uit, je had een bepaalde eis en die is gehaald.

    Volgens dit principe probeer (en dat lukt lang niet altijd) dan ook keuzes te maken. Meestal vraag ik me af, wat als blijkt dat ik een verkeerde beslissing maak en ik kom daar achter, hoe erg is dat? Als je bijvoorbeeld 1euro extra betaald voor je internet omdat je geen tijd hebt gestoken in het uitzoeken wat de beste prijs/kwaliteits verhouding is, is dat nou echt zo erg?

  2. zegt

    Je maakt pas de beste beslissingen als je een goede balans hebt tussen je intuïtie en je ratio. Gebruik je alleen maar je ratio dan ben je net zo ver uit balans als je alleen je intuïtie gebruikt. Vaak in onze cultuur hebben wij een voorkeur om alleen maar onze ratio te gebruiken, alsof dat alleen maar de beste keuzes zou maken en onze intuïtie ons voor de gek houdt.

    Dit artikel komt bij mij ook zo over. Op het eind wordt wel verteld je intuïtie te gebruiken als je daar goede ervaringen mee hebt, maar anders dan ook niet. Dit artikel slaat daarom naar mijn mening ook volledig de plank mis. “Wetenschappelijk onderzocht?” Ach kom op… zoals we allemaal weten is onderzoek ook grotendeels beïnvloed door oordelen en vooroordelen uit onze cultuur.

    Ik adviseer iedereen om een goede balans te vinden tussen ratio en intuïtie. Alleen als je beiden goed gebruikt zul je de beste keuzes maken. Niet wanneer je enkel alleen je ratio gebruikt. Dat is een groot vooroordeel uit onze cultuur.

  3. zegt

    Nog een keuzestress-hack: besteed de keuze uit aan anderen! Vooral bedoeld voor de meer triviale keuzemomenten…

    Een voorbeeld: als het op de menukaart staat kies ik bijna altijd het verrassingsmenu. Geen last van keuzestress, de kans iets te ontdekken dat je nog niet kent is groter en valt het onverhoopt tegen dan heb je én wat nieuws geleerd (altijd mooi) én hoef je jezelf niet te verwijten dat je de verkeerde keuze hebt gemaakt.

    Af en toe het toeval laat beslissen doet wonderen. Maak een lijstje met alle opties, nummer ze en leg je lot in handen van de dobbelsteen. Voor inspiratie, kijk eens naar de Dice Man-serie in NRC.next: http://weblogs.nrc.nl/weblog/diceman/

    Of kijk naar wat ik heb geschreven over het toevalligisatie:
    http://tinyurl.com/2f6n9x en http://tinyurl.com/2esp6c

  4. zegt

    Het is helemaal zo verkeerd nog niet om op intuitie te kiezen. Zeker als je intuitie jaren getraind is, maak je bijna altijd de goede keuze. Er is een heel leuk boek hierover geschreven door Malcom Gladwell, het heet Blink. Sowieso zijn al z’n boeken echte aanraders, maar dit was misschien wel de leukste.

  5. zegt

    “Ik sluit mij geheel aan bij de vorige spreker”. Want voor mij heeft Ap Dijksterhuis in zijn boek ‘Het slimme onbewuste’ meer dan overtuigend onderbouwd dat wij complexe keuzes, d.w.z. als wij keuzestress ervaren, in de praktijk nooit op rationele wijze maken!
    Alleen bij simpele keuzes moet je gewoon je verstand gebruiken, zegt hij.
    Wordt het complexer, dan kan ons beperkte brein het meestal niet meer aan, en gaat het onbewuste zijn of haar werk doen. Want dat is veel slimmer dan we denken, en veel slimmer dan onze ratio. De ijsberg op de cover van het boek is onder water (het onbewuste) dan ook veel groter dan boven water (het bewuste denken oftewel de ratio).
    Dijksterhuis raadt ons dus aan optimaal van ons onbewuste te profiteren. En hoe doe je dat? Door eerst rationeel alle mogelijke informatie te verzamelen. In deze sfeer horen ook die beroemde lijstjes met voors en tegens thuis. Want die geven je meer overzicht, maar nooit een keuze.
    En als je dat ‘huiswerk’ hebt gedaan, dan laat je je onbewuste verder het werk doen. Onderzoek toont aan, en dat is ook mijn ervaring, dat je dan de bevredigendste keuzes maakt. De vraag is natuurlijk, hoe doe je dat dan? Dat heb ik ooit kort beschreven in een blogje over het boek van Dijksterhuis: http://www.levenskunsten.nl/le.....e-op-.html
    Probeer het maar eens met complexe keuzevraagstukken, het werkt echt!

  6. zegt

    De “five why”-methodiek was overigens oorsponkelijk ontwikkeld om snel tot de oorzaak te komen van problemen in het productieproces van Toyota. Kennelijk kun je die methodiek ook gebruiken in beslissingsprocessen. Ik zal die uitzending eens bekijken.

    http://en.wikipedia.org/wiki/5_Whys

  7. zegt

    Eem mooie variant is de waarde verwachtingstheorie van Vroom. Hij zegt dat je bij meerdere keuzes bij elke optie aangeeft wat de waarde van een positieve uitkomst is op een schaal van 1-10, en dat vermenigvuldig je met de kans (op een schaal van 0-1,0) dat die uitkomst ook verwezenlijkt wordt. Mooie dromen met een kans van 0, sluit je zo uit. Vooral bij dilemma’s werkt dit goed, maar het vereist wel eerlijk zijn tegen jezelf.

  8. Jesse zegt

    Eén ding dat ongelooflijk helpt om stress te vermijden… als je een keuze gemaakt hebt, ga er dan ook echt voor.
    Streef niet naar wat “de beste optie zou zijn geweest” maar naar een optie die “goed genoeg” is. Als jij kan leven met jouw keuze, waarom je dan erover opwinden dat je een “nog betere keuze” had kunnen maken?

  9. DeWind zegt

    Echt waar, waarom blijven we dit soort onzin lezen en schrijven… Iedere keuze die je maakt is altijd emotioneel!!! Het legitimeren, expliciteren en verklaren van onze keuzes komt een fractie daarna. Iedereen wil namelijk vergewist worden de goede keuze te hebben gemaakt, hetzij in resultaat, hetzij in wat een ander er van zegt.

    Stop dit soort nonsens over ratio, dat is al decennia lang achterhaald. Jezus, dat hier nog steeds geld mee verdient wordt…

  10. Oppe zegt

    Ik zie niet wat er mis mee is om vooral op de ratio te steunen. Dat is geen vooroordeel van onze cultuur, dat is gewoon een betrouwbare manier om iets te ontdekken of beslissen en dat te kunnen delen met anderen.

    Intuitie is ook maar gewoon ervaring projecteren in de toekomst. Daar is niets zweverigs aan. Bovendien, is intuitie gemakkelijk te misbruiken door mensen met minder prettige bedoelingen.

    “zoals we allemaal weten is onderzoek ook grotendeels beïnvloed door oordelen en vooroordelen uit onze cultuur.”

    Ja, eigenlijk weten wij mensen niets. Typte de wijsneus op het internet.

  11. Nietsje zegt

    @DeWind
    Dit gaat over het kiezen van een stempel voor flesjes water waarmee je gesproken hebt die je kunt laten zien in je gepimpte overlevingsmobiel op de lifehacking dag. Dat zijn moeilijke keuzen en mag je wel een beetje begrip voor tonen.

Trackbacks